احتمالا برای اکثر شما این مکان دوست داشتنی جایی است که میتوانید به راحتی و با امنیت خاطر در آن قدم بزنید، هوای سالمی نفس بکشید، با آدمهای مختلف و مورد علاقه تان دیدار و تعامل داشته و به آن احساس تعلق داشته باشید. اما چند درصد از فضاهای باز و عمومی شهر در محله و خیابانهای اطراف شما چنین ویژگی هایی دارند؟ طبق اصول ساخت یک شهر، 15 تا 20 درصد از زمین های آن باید به فضاهای عمومی اختصاص پیدا کنند. همانطور که حتما شما هم متوجه شدید در بسیاری از شهرهای بزرگ ما چنین موضوعی رعایت نمیشود.

اماپیش از هرچیز ببینیم که…

منظور ما از فضای باز و عمومی چیست؟

طبق تعریف یونسکو فضای عمومی، فضای باز و در دسترسی است که همه افراد صرف نظر از جنسیت و نژاد و سن و اعتقادات و سطح اقتصادی و اجتماعیشان می توانند از آن استفاده کنند. مکانهای تجمع مثل میدان ها و پلازاها، فضاهای ارتباطی مثل پیاده روها و خیابان ها و همه مکانهای عمومی در این تعریف گنجانده می شوند. جالب است بدانید که در قرن 21 برخی بر این باورند که فضای مجازی که ما از طریق اینترنت به آنها دسترسی داریم نیز به گونه ای فضای عمومی هستند که به ارتباطات و تعاملات اجتماعی ما کمک می کنند.

مطالعه این مطالب نیز می تواند برای شما مفید باشد:

ایده های متفاوت برای فضای سبز در شهرهای جهان
16 ایده برای طراحی خیابان و تقاطع
مناسب ترین شهر برای پیاده روی کجاست؟

چگونه فضای باز مناسبی در شهر داشته باشیم؟

داشتن یک فضای عمومی جذاب و دوست داشتنی ، دور از دسترس و دشوار نیست. اما هم به تلاش مسئولان شهر نیازمند است و هم به همکاری شهروندان. اولین گام این است که بدانیم شهر برای انسانها ساخته شده، نه ماشینها. اگر به بیشتر شهرها نگاه کنید، به نظر می رسد بیشتر برای ماشینها طراحی شده اند. این موضوع بیشتر در کلانشهرها و شهرهای بزرگ دنیا قابل مشاهده است. در سائوپائولو که بیش از 10 میلیون نفر ساکن آن هستند، یک سوم مردم برای رفت و آمد از خودرو استفاده می کنند، یک سوم از وسایل نقلیه عمومی و یک سوم با پای پیاده. اما با وجود این سهم برابر، ماشین ها اکثریت خیابانها و فضاهای باز شهر را به خود اختصاص داده اند؛ موضوعی که ما در تهران و بسیاری از کلانشهرهای کشورمان نیز شاهد آن هستیم. ما جوامعی معتاد به ماشین و خودرو شخصی هستیم.

خیابانهایی بر علیه پیاده ها، اثری از هنرمند سوئیسی Karl,Jilg

یک گروه برنامه ریز شهری در برزیل حرکتی را برای نمایش نمونه هایی از طراحی های فضاهای باز شهری انسان دوستانه و انسان محور در شهرها شروع کرده است. آنها عکسهایی از نرم افزار گوگل استریت جمع آوری کرده اند که بهترین و جالب ترین تغییرات فضاهای عمومی را در سراسر جهان نشان میدهد. آنها با جست و جوی سایتهای معماری ، پروژه های مورد نظرشان را پیدا کردند. آلبوم آنها اکنون بیش از 300 تصویر از پروژه های فضاهای عمومی شهر در سراسر دنیا دارد.نتیجه کار آنها ما را به داشتن شهرهایی زیباتر در آینده امیدوار می کند.
با هم این نمونه ها را ببینیم تا متوجه شویم چه قدم هایی ما را به داشتن فضای باز و عمومی جذاب در شهر می رساند.

خیابان را تبدیل به یک مکان شهری کنیم

اگر شهر را بر مبنای خودرو و رفت و آمد آن برنامه ریزی کنیم، ماشین و ترافیک بیشتری شاهد خواهیم بود. در مقابل اگر بر مبنای مردم و ارتباط آنها با شهر برنامه ریزی کنیم، مردم بیشتری در فضای باز شهر خواهیم دید. برخلاف تصور عموم ترافیک بیشتر و خیابانهای بزرگتر نتیجه غیرقابل اجتناب توسعه شهری نیستند. آنها محصول انتخابهای کاملا آگاهانه و عمدی ما برای شکل دادن به شهرمان بر اساس خوردوهای شخصی هستند. اما ما امکان انتخاب های دیگری نیز داریم: انتخاب داشتن خیابانهایی امن و راحت برای همه؛ برای افراد پیاده و دوچرخه سواران در کنار رانندگان.

ایجاد مسیر پیاده و استراحت در خیابانی در سئول، کره جنوبی

تبدیل میدان ها و پارک ها به فضاهای باز چند منظوره

حتما میدان نقش جهان اصفهان را دیده اید. زندگی و حضور مردم در این مکان و کیفیت فضایی مناسب، آنرا تبدیل به یک فضای باز و عمومی ایده آل برای شهروندان و در عین حال مسافران کرده است.  یک میدان فوق العاده می تواند نقطه ای برای نمایش شکوه یک شهر باشد و به شهروندان کمک کند تا بتوانند بهتر با گروههای مختلف شهری ارتباط برقرار کنند. در تهران نیز میدان هفت حوض نارمک را نیز میتوان نمونه ای از تبدیل یک میدان و فضای باز شهری به یک “مکان شهری” دانست.

تبدیل میدان به فضای باز مطبوع در لیون فرانسه

از طرفی دیگر یک پارک شهری بزرگ هم می تواند سوپاپ اطمینان یک شهر باشد. جایی که مردم میان فضای شهری شلوغ و متراکم جایی برای نفس کشیدن پیدا می کنند. اما از سوی دیگر باید توجه داشت که پارکی که بد طراحی یا نگهداری شده نیز می تواند مکانی ترسناک و خطرناک باشد که مردم و کسب و کارها و سرمایه گذاران را از محله فراری می دهد.

تغییر فضای باز رها شده به یک پارک محلی، دیترویت آمریکا

بازارچه ها

حضور دستفروشها در فضاهای عمومی در بسیاری از شهرهای جهان رو به رشد است، اما معمولا این رشد بصورت بی برنامه و پرهرج و مرج و همراه با مسدود کردن خیابانها، رقابت غیرمنصفانه با کسب و کارهای محلی و محدود کردن امید پیشرفت برای جمعیت های حاشیه ای شهرها بوده است. در مقابل بازارچه ها می توانند ساختار و چهارچوبی قانونی فراهم کنند که به رشد کسب و کارهای محلی کمک می کند، امنیت غذایی را تأمین می کند و مقاصد جذابتری برای خریداران فراهم می کند. بسیاری از بازارچه های محله های قدیمی تهران چنین قابلیتی داشته اند. گرچه بسیاری از آنها با بی توجهی و همچنین تغییر بافت منطقه کارکرد خود را از دست داده اند.

تغییر خیابان و ایجاد فضای باز برای کسب و کارهای محلی، بوداپست لهستان

ساختمان ها در خدمت فضای باز شهر

در بساری از شهرها ساختمان های جدید با سرعت بی سابقه ای رو به رشد است. شهرکهایی که برای قشر متوسط ساخته می شوند فقط باعث افزایش فاصله بین فقیر و غنی  می شوند. محلات سنتی جایشان را به برج ها و آسمانخراشها می دهند و نهادهای مدنی مثل مدرسه ها و کتابخانه ها شبیه به قلعه هایی جدا افتاده می شود. این روند در همه جای جهان رو به گسترش است و ساختار شهرها را آسیب می زند.
ساختمانها باید با محلهای که در آن هستند ارتباط برقرار کنند نه اینکه به آن پشت کنند و فاصله بگیرند. ساختمانهای عمومی باید به جریان زندگی در خیابان کمک کنند . مثلا فضاهای باز اطراف یک ساختمان را می توان با سایه بان ها و دیگر مبلمان و امکانات تبدیل به مکانی راحت و آرامش بخش برای پیوند با اجتماع کرد.

حذف پارکینگ خودروها و ایجاد فضای سبز و پیاده رو، برنابی کانادا

ساده و سریع و ارزان

فضاهای عمومی فضاهایی پیچیده و طبیعی هستند. نمیتوانیم انتظار داشت که همه چیز عالی و طبق برنامه ریزی پیش رود. بهترین فضاها با تجربه های پروژه های بهبود فضا بصورت کوتاه مدت و در طول سالیان طولانی بوجود آمده اند. مکانی برای نشستن، کافه ای در پیاده رو، یک رویداد اجتماعی ، یک باغچه یا نقاشی روی سنگفرشها نمونه های از تغییرات ساده و سریع و ارزان است که می تواند در ما انرژی لازم برای تغییر مکان را ایجاد کند.

بهتر کردن فضای باز شهر با اضافه کردن تنها چند گلدان، پالرمو، ایتالیا

جان راسکین:

“معیار هر تمدنی شهرهای آن است و  یکی از معیارهای عظمت هر شهر، کیفیت فضاهای عمومی، پارک ها و میدان های آن خواهد بود”

منابع:

www.businessinsider.com

www.pps.org

www.unesco.org

نوشته فضای باز شهری، فرصتی برای تبدیل شهر به مکانی دوست داشتنی اولین بار در جارجو. پدیدار شد.